Palenque, 23 giờ: tiếng nổ lệch quỹ đạo và khoảng trống an toàn của đám đông

Đêm 15 tháng 9, tại Parque Central, thị trấn Palenque, bang Chiapas, miền nam Mexico, tiếng hô “¡Viva México!” vừa dứt thì âm thanh đổi tông. Những đoạn video do người dự lễ quay bằng điện thoại rồi lan truyền trên mạng xã hội ghi lại cảnh khói, tia lửa và những tiếng nổ trôi ngang thay vì bung lên theo quỹ đạo đã vạch, rồi tiến dần về phía đám đông. Hàng trăm người đứng dưới quảng trường trung tâm thị trấn. Ban Bảo vệ dân sự bang Chiapas công bố bốn người bị thương, phần lớn ở vùng lưng. Nhân viên y tế của Bảo vệ dân sự thành phố xử lý ngay tại chỗ; tình trạng được mô tả là ổn định, không ca nào ảnh hưởng đến toàn vẹn thân thể.

Grito de Independencia là nghi lễ tuyên ngôn độc lập của Mexico, diễn ra cố định vào đêm 15 tháng 9 hằng năm, thường vào khoảng 23 giờ, tại quảng trường trung tâm của gần như mọi đô thị trên cả nước. Nó thuộc về lịch dân sự, không thuộc về lịch thi đấu. Trong nguồn tin gốc mà tôi đọc, không có một câu lạc bộ nào, không có một cầu thủ nào, không có bảng xếp hạng, không có hợp đồng chuyển nhượng, không có một điều khoản tài chính công bằng nào bị vi phạm. Bốn người bị thương ở Palenque và bóng đá, xét theo nghĩa hẹp nhất, chẳng liên quan gì đến nhau.

Tôi vẫn viết. Ba mươi hai năm đứng ở vành đai ngoài của các sân vận động dạy tôi một điều mà không lớp học nào dạy: phần lớn thương tích ở những nơi đông người không đến từ thứ gây ra hoảng loạn.

Chúng đến từ khoảnh khắc con người quay đầu bỏ chạy.

Chấn thương vùng lưng là dấu vết của việc bị xô đẩy, bị ngã, bị giẫm lên — dấu vết của một cuộc tháo chạy, không phải dấu vết của mảnh pháo. Bốn ca, phần lớn ở lưng, trong một đám đông hàng trăm người. Nếu tia lửa và mảnh kim loại là tác nhân chính, hồ sơ thương tích sẽ trông khác: bỏng, rách, tổn thương chi trên và vùng mặt. Thứ mà Ban Bảo vệ dân sự bang Chiapas mô tả lại là kiểu chấn thương của một đám đông đột ngột đổi hướng di chuyển trong không gian hẹp. Đây là điểm khác biệt quan trọng nhất trong toàn bộ vụ việc, và nó bị chôn dưới hai chữ “bị thương”.

Tỷ lệ thương tích cũng đáng chú ý: hàng trăm người, bốn ca. Con số đó phù hợp với hai kịch bản trái ngược nhau. Một là thiết bị hỏng ở mức hạn chế và đám đông tan nhanh. Hai là thiết bị hỏng nặng nhưng đám đông thoát được vì quảng trường mở, không có tường chắn, không có hành lang hẹp. Nguồn tin gốc không cho phép phân biệt hai kịch bản này. Nhưng nó cho phép loại trừ một thứ: đây không phải kịch bản của một vụ nổ lớn giữa đám đông đặc.

Hướng điều tra hợp lý nằm ở hai chỗ. Thứ nhất là khoảng cách đứng giữa thiết bị và công chúng. Thứ hai là hướng đặt thiết bị. Quỹ đạo lệch có nghĩa là hoặc giá phóng sai, hoặc góc bắn sai, hoặc khu vực an toàn bị tính toán dựa trên một phương án trình diễn khác với phương án thực tế. Đây là câu chuyện của giấy phép và của nhà thầu, thuộc phạm vi quản lý vật liệu nổ và bảo vệ dân sự, chứ không thuộc bất kỳ liên đoàn bóng đá nào. FIFA, UEFA, Concacaf, IFAB hay ban tổ chức giải quốc nội đều không có thẩm quyền ở đây.

Điều đáng nói là nguồn tin gốc thiếu đúng phần quan trọng nhất: chuỗi giấy phép. Ai cấp phép cho màn trình diễn? Ai vận hành? Vành đai an toàn được đặt ở khoảng cách bao nhiêu mét? Không có ba dữ kiện đó, mọi kết luận về mức độ tuân thủ đều là phỏng đoán, và người viết chỉ có thể cắm một lá cờ cảnh báo thay vì đưa ra phán quyết.

Ở đây tôi muốn dừng lại ở chỗ mà bản năng đám đông thường chạy qua quá nhanh: nhu cầu tìm một tội đồ. Sau mỗi vụ việc như thế này, công luận chia làm hai phe. Một phe muốn quy trách nhiệm cho nhà thầu pháo hoa. Một phe muốn bênh vực ban tổ chức. Cả hai đều bỏ qua một thực tế khô khan hơn: những buổi lễ dân sự kiểu này thường không được chuẩn bị theo tiêu chuẩn của một sự kiện thể thao lớn, dù quy mô đám đông và mật độ đứng hoàn toàn tương đương.

Một sân vận động có cổng quay, có phân khu khán đài, có nhân viên soát vé, có hành lang thoát hiểm được tính toán, có phòng điều hành nhìn qua camera, có kịch bản sơ tán. Một quảng trường trung tâm thì không có gì trong số đó. Mật độ người có thể bằng nhau. Khoảng cách tới nguy hiểm có thể ngắn hơn. Nhưng số lớp bảo vệ thì khác hẳn. Đó là nghịch lý mà giới tổ chức sự kiện ít khi nói ra: những nơi trông có vẻ vô hại lại là nơi rủi ro tập trung nhất.

Bóng đá đã đi qua con đường này và đã trả giá. Nhiều thập kỷ trước, pháo sáng, pháo hoa và các loại pháo nổ trong sân vận động bị đẩy ra khỏi văn hóa khán đài ở phần lớn các giải chuyên nghiệp, không phải vì các liên đoàn ghét màu đỏ của ngọn lửa, mà vì họ đã có đủ danh sách thương tích để không cần thêm. Hệ thống phòng ngừa đó được viết cho sân bóng, có thẩm quyền trên sân bóng, và dừng lại ở cửa sân bóng. Quảng trường dân sự nằm ngoài vùng phủ đó. Ở Palenque, đêm 15 tháng 9, khoảng trống ấy lộ ra trong vài giây.

Số 222 triệu không nằm trong bảng cân đối kế toán, nó nằm trong tim của hàng triệu người. Chi phí cho một vành đai an toàn cũng vậy: nó không bao giờ xuất hiện trên bảng cân đối, vì nó chỉ hiện ra vào đúng khoảnh khắc nó bị cắt đi.

Người ta nhớ bàn thắng, nhưng tôi viết về người đã dâng bàn thắng ấy cho đời bằng một cú chạm lầm lỡ. Đêm ở Palenque, những người bị thương không có tên trong bất kỳ bản tin nào. Bốn cái tên không được công bố. Họ bước vào một buổi lễ để hát, để vỗ tay, để đứng dưới cùng một bầu trời với hàng xóm của mình, và rồi bị cuốn vào một thứ mà họ không kiểm soát được.

Khoảnh khắc đáng nhớ nhất của một đám đông hiếm khi là khoảnh khắc họ hét lên. Trận đấu vắng khán giả không vắng âm thanh; có tiếng bước chân, tiếng huấn luyện viên hét, và tiếng trái tim sợ hãi. Một quảng trường đông người cũng vậy. Sau tiếng nổ cuối cùng, thứ vang lên lâu nhất là tiếng dép cọ trên nền xi măng, tiếng một người gọi tên một người khác, tiếng không ai trả lời.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các sự kiện đám đông của tôi ở Gelora Bung Karno, ở những khán đài Đông Nam Á đông nghẹt người, và ở vài quảng trường châu Á nơi lễ hội diễn ra không có hàng rào, tôi rút ra một điều: thứ quyết định an toàn không phải là quy mô của đám đông, mà là số lớp can thiệp được thiết kế trước giữa đám đông ấy và nguy hiểm.

Ở Palenque, có ít nhất bốn người đã học được điều đó bằng lưng của mình. Sẽ có thống kê mới, sẽ có thông báo mới, sẽ có một cuộc họp báo mà ở đó không ai hỏi về khoảng cách đặt thiết bị. Điều tôi muốn giữ lại không phải là bốn ca thương tích. Điều tôi muốn giữ lại là khoảng thời gian ngắn ngủi giữa lúc đám đông nhận ra âm thanh đi sai hướng và lúc cả quảng trường quay đầu cùng một lúc.

Bóng đá vắng khán giả lần nào cũng nghe rõ hơn thường lệ, vì ở đó không có gì che giấu sự thật. Đêm ở Palenque cũng là một sân vận động không có mái. Chỉ có điều, không ai được phát vé.