Những bản phân tích rỗng và lời thú nhận của ngành dữ liệu bóng đá

Trên bàn làm việc của tôi ở Liverpool có một tệp tài liệu dày bốn mươi bảy trang. Trang đầu là sơ đồ đội hình với những mũi tên chỉ hướng di chuyển không bóng. Trang giữa là các biểu đồ nhiệt đỏ rực trải dài trên mặt sân. Trang cuối là bảng so sánh chỉ số giữa hai đội, kín đặc những ô số. Không một ô nào bị bỏ trống.

Trừ một ô. Ở góc dưới cùng bên phải, dòng chữ “Kết luận chiến thuật” chỉ chứa đúng một câu: “Không đủ thông tin để đưa ra kết luận.”

Tôi đã đọc câu đó bốn lần trong một buổi tối tháng Ba, khi Premier League đóng băng và thành phố này không còn bóng đá để nói về. Càng đọc, tôi càng thấy nó đúng một cách khó chịu. Bản phân tích trung thực nhất mà ngành bóng đá sản sinh ra trong nhiều năm là một bản phân tích không có gì.

Người ta trả tiền cho tôi để đọc những tệp tài liệu như thế. Tôi làm nghề này đã mười năm, phần lớn thời gian ngồi sau đường biên, nơi nhân viên truyền thông phát cho bạn những tập giấy còn ấm mùi máy in trước khi bóng lăn. Tôi đã đọc hàng nghìn trang như vậy. Và tôi bắt đầu tin rằng dòng chữ kia là một chẩn đoán.

Từ tờ A4 đến bốn mươi bảy trang

Khi tôi bắt đầu viết, phòng họp báo chỉ có một tờ thống kê khổ A4: ai ghi bàn, ai kiến tạo, ai nhận thẻ vàng. Mười lăm năm sau, mỗi trận đấu ở Premier League tạo ra hàng triệu điểm dữ liệu, được ghi lại với tần suất hàng chục lần mỗi giây, bằng hệ thống camera gắn quanh khán đài và cảm biến đặt trong quả bóng. Những công ty như Opta hay StatsBomb biến dòng chảy thô đó thành sản phẩm thương mại. Các câu lạc bộ lớn lập hẳn phòng ban phân tích với hàng chục nhân sự, tuyển người từ vật lý, xác suất thống kê và khoa học máy tính.

Song song đó, một ngành công nghiệp thứ hai mọc lên: ngành công nghiệp diễn giải. Truyền thông mua dữ liệu, cắt thành đồ họa, đóng gói thành nội dung. Bản đồ nhiệt, biểu đồ bàn thắng kỳ vọng, tỷ lệ kiểm soát bóng, số đường chuyền tiến bộ, biểu đồ mũi tên chuyền bóng — tất cả trở thành ngôn ngữ chung của người xem. Một huấn luyện viên trưởng ở giải hạng nhất Anh từng nói với tôi rằng ông không còn dám trả lời phỏng vấn mà không có ít nhất ba chỉ số trong tay, vì nếu không sẽ bị coi là lạc hậu.

Đó là lúc nghịch lý xuất hiện. Sản phẩm đầu ra ngày càng dài, nhưng thông tin bên trong ngày càng mỏng.

Độ dài không phải là bằng chứng của độ sâu. Một tệp bốn mươi bảy trang có thể chứa bốn mươi bảy cách nói cùng một điều, hoặc không nói gì cả. Người viết báo cáo biết điều đó. Người đọc báo cáo cũng biết điều đó. Cả hai vẫn tiếp tục, vì hệ thống trả tiền theo khối lượng chứ không trả tiền theo kết luận. Không ai ký hợp đồng mua một bản phân tích ba trang, dù ba trang đó có thể chứa toàn bộ sự thật.

Ba kiểu rỗng

Trong nhiều năm đọc tài liệu phân tích, tôi phân loại được ba kiểu rỗng khác nhau, và chúng thường bị đánh đồng một cách tai hại.

Kiểu thứ nhất là rỗng vì thiếu nguyên liệu. Một trận đấu ít camera, một giải đấu không có nhà cung cấp dữ liệu, một cầu thủ mới nổi với ba trận trong tay. Không có gì để đo thì không có gì để kết luận. Đây là sự rỗng lương thiện, và nó hiếm nhất.

Kiểu thứ hai là rỗng vì khuôn mẫu. Báo cáo được thiết kế theo mẫu cố định, mục nào phải điền thì điền cho hết. Người ta gọi nó là bản phân tích, nhưng thực chất nó là bản khai. Chỗ trống tồn tại, nên nó phải được lấp. Nếu bạn để trống, cấp trên sẽ hỏi vì sao bạn chưa làm xong việc.

Kiểu thứ ba nguy hiểm nhất: kết luận được viết trước khi dữ liệu được đọc. Người ta đã biết đội nào mạnh, cầu thủ nào hay, và dữ liệu chỉ được lựa chọn để minh họa cho niềm tin có sẵn. Bản báo cáo biến thành luật sư bào chữa, thay vì một thám tử.

Tệp tài liệu của tôi thuộc kiểu thứ nhất. Nhưng chính câu “không đủ thông tin” kia khiến tôi nhận ra mức độ phổ biến của hai kiểu còn lại. Nó cũng khiến tôi tự hỏi: đã bao nhiêu lần tôi đọc một bản phân tích dài bảy trang, gật gù, rồi gấp lại mà không nhớ nổi một ý nào?

Bản đồ nhiệt và cấu trúc của một niềm tin

Cho đến nay, bản đồ nhiệt là sản phẩm dữ liệu được tiêu thụ nhiều nhất và bị kiểm tra ít nhất.

Bản đồ nhiệt cho bạn biết một cầu thủ đã ở đâu trên mặt sân. Nó không cho bạn biết vì sao anh ta ở đó, ở đó thì làm được gì, hay anh ta ở đó vì bị đối phương ép phải ở đó. Nó là bản đồ của hậu quả, không phải bản đồ của nguyên nhân. Một hậu vệ cánh có vệt đỏ sẫm suốt hành lang trái có thể là người chủ động dâng cao, cũng có thể là người bị kéo ra khỏi vị trí suốt chín mươi phút. Cùng một hình ảnh, hai câu chuyện trái ngược.

Điều khiến bản đồ nhiệt khó bị chất vấn là nó đẹp. Cái đẹp có sức mạnh thuyết phục riêng: một vệt màu nóng trông đáng tin hơn một đoạn văn mô tả đúng sự việc. Bản đồ nhiệt đã trở thành một dạng chiêm tinh mới của bóng đá: nó không bao giờ sai, và vì thế nó không bao giờ nói được điều gì hữu ích.

Chiêm tinh tồn tại lâu không phải vì nó đúng. Nó tồn tại vì nó không thể bị chứng minh sai. Bản đồ nhiệt vận hành theo cùng một cơ chế. Bạn không thể bác bỏ nó, nên bạn chỉ có thể tin hoặc bỏ qua. Và trong một phòng họp có mười người, người duy nhất dám bỏ qua hình ảnh đẹp thường là người bị ghi vào biên bản.

Chỉ số nói dối nhiều nhất

Nếu bản đồ nhiệt là chiêm tinh, thì tỷ lệ kiểm soát bóng là chỉ số nói dối trắng trợn nhất trong bảng thống kê.

Tỷ lệ kiểm soát được tính từ số đường chuyền. Trong phép đếm đó, một đường chuyền ngang giữa hai trung vệ có giá trị ngang bằng một đường chuyền xuyên tuyến mở ra cơ hội. Một đội giữ bóng sáu mươi phần trăm thời gian có thể là đội chuyền ngang nhiều nhất giải đấu, và cũng có thể là đội bị dồn vào thế phải chuyền ngang vì không tìm được cửa vào.

Tôi đã ngồi xem những trận mà một đội chạm bóng gần chín trăm lần và không một lần nào khiến hàng thủ đối phương phải quay đầu lại nhìn. Ngược lại, tôi đã xem những trận mà đội thắng chỉ giữ bóng ba mươi tư phần trăm và tạo ra nhiều cơ hội rõ rệt gấp ba lần. Sau trận, bảng thống kê vẫn ghi đội thua là đội kiểm soát trận đấu. Đó là một câu nói dối được in bằng phông chữ đẹp.

Người thấp nhất trên sân

Ngày ba mươi tháng Sáu năm hai nghìn mười tám, tôi ngồi trong một quán rượu ở Liverpool xem Pháp gặp Argentina ở vòng mười sáu, trên sân Kazan. Kết thúc bốn ba. Cả thế giới rời khỏi trận đấu đó với một cái tên duy nhất trong đầu: Kylian Mbappé.

Tôi cũng viết về cái tên đó, nhưng tôi viết theo hướng khác. Trong trận đấu mà Argentina liên tục tìm cách đưa bóng vào giữa sân, N'Golo Kanté — người thấp nhất trong hai mươi hai cầu thủ có mặt — đã chạm bóng năm mươi tám lần và không để mất bóng một lần nào dưới áp lực trực tiếp. Anh ta không ghi bàn. Anh ta không kiến tạo. Anh ta không xuất hiện trên bản đồ nhiệt ở bất kỳ điểm nào đủ đỏ để người ta phải chú ý.

Nhưng hàng tiền vệ Argentina buộc phải dạt ra biên. Những đường chuyền mà họ muốn thực hiện đã không được thực hiện. Những khoảng trống mà họ muốn chiếm đã bị lấp trước khi họ kịp nghĩ tới. Bóng không lăn theo toan tính. Nó lăn theo nỗi sợ bị bỏ lại — và Kanté là người đã dạy cả một tuyến giữa biết sợ.

Tôi viết bài đó rồi đăng lên một trang nhỏ. Nó không lan rộng. Nhưng nó dạy tôi một điều mà tôi mang theo suốt mười năm: trong mỗi trận đấu, luôn có một nhân vật bị bảng thống kê bỏ quên, và nhân vật đó thường là người quyết định kết quả.

Họ bảo Trent là kẻ thù. Tôi thấy một người đang cầm bản đồ ngược.

Cùng logic đó dẫn tôi tới Trent Alexander-Arnold.

Nhiều năm nay, câu chuyện về Trent được kể theo một hướng duy nhất: một hậu vệ phải tấn công xuất sắc nhưng phòng ngự yếu, một lỗ hổng cần được che chắn, một vấn đề chiến thuật của đội bóng. Những bàn thua bị gán cho anh. Những pha bóng bị cắt ra khỏi ngữ cảnh và phát đi phát lại.

Nhưng khi tôi xem lại toàn bộ trận đấu thay vì xem lại các đoạn cắt, bức tranh đổi chiều. Vị trí của Trent không phải một sai lầm cần sửa. Nó là một giả định chiến thuật: đội bóng của anh chấp nhận đánh đổi một vùng không gian ở hành lang phải để đổi lấy khả năng luân chuyển bóng từ tuyến dưới lên tuyến trên theo cách mà gần như không hậu vệ nào ở châu Âu làm được. Khi anh dâng cao, một người khác phải lùi lại. Khi hệ thống vận hành đúng, khoảng trống đó được lấp. Khi hệ thống vận hành sai, khoảng trống đó bị trừng phạt.

Điều đó có nghĩa là Trent không phòng ngự kém trong chân không. Anh phòng ngự trong một hệ thống đã được thiết kế để đặt anh vào tình thế phải chọn lựa. Và người ta đánh giá anh bằng thước đo của một hậu vệ phải cổ điển — thước đo mà chính hệ thống của anh đã vứt bỏ.

Kẻ bị ghét nhất trên sân thường chỉ là người dám đứng trước tấm gương mà những người khác đang tránh. Trent bị chỉ trích không phải vì anh sai, mà vì anh buộc người xem phải nhìn thấy sự đánh đổi mà đội bóng của anh đã lựa chọn.

Sân trống và những kẻ đạo văn chiến thuật

Tháng Ba năm hai nghìn hai mươi, Premier League tạm dừng. Liverpool khi đó hơn Manchester City hai mươi lăm điểm và không thể vô địch, dù chỉ cần chờ thêm vài tuần. Tôi hai mươi tuổi, đang học năm thứ hai đại học, và lần đầu tiên trong đời tôi thấy bóng đá biến mất khỏi lịch sinh hoạt của mình.

Khi giải đấu trở lại vào tháng Sáu, không có khán giả trên khán đài. Sân trống, tiếng ồn chết, và một thứ tưởng chết lại sinh sôi.

Không có tiếng hát, người ta bắt đầu nghe thấy những thứ khác: tiếng huấn luyện viên hét vị trí, tiếng hậu vệ gọi nhau, tiếng bóng chạm cỏ. Và khi tiếng ồn tắt, một số đội bóng bỗng trở nên rõ ràng hơn — rõ đến mức khó chịu. Những đội mà nhiều năm qua sống nhờ tiếng hát của khán đài và một hệ thống được đạo văn từ nơi khác bỗng lộ ra cấu trúc rỗng bên trong. Họ vẫn giữ bóng. Họ vẫn chuyền ngang. Nhưng không còn ai để truyền năng lượng cho.

Tôi viết về điều đó trong đúng khoảng thời gian bóng đá im lặng, và nhận ra mình đã chuyển sang một tầng phân tích khác: từ chỗ phân tích trận đấu sang phân tích chính cách mà bóng đá được vận hành, kiếm tiền và tự biện minh.

Tôi có thể sai ở đâu

Tôi phải nói phần này cho công bằng, vì một bài viết chỉ toàn đòn đánh vào đám đông thì cũng là một dạng đám đông khác.

Những nhà phân tích dữ liệu không phải những kẻ lừa đảo. Họ là những người làm nghề nghiêm túc, thường là những người thông minh nhất trong tòa nhà, và họ đang trả lời một thị trường. Câu lạc bộ trả tiền theo trang, theo gói, theo số lượng báo cáo. Huấn luyện viên đọc bốn mươi bảy trang vì sợ bỏ sót một chi tiết có thể quyết định một trận đấu trị giá hàng chục triệu bảng. Nỗi sợ bị bỏ lại không phải chuyện riêng của cầu thủ. Nó là chuyện của cả một hệ thống.

Và chính tôi cũng có tội. Tôi đã viết những bài dài hai nghìn chữ mà bên trong cũng rỗng, chỉ được trang trí khéo hơn. Tôi đã dùng ba chỉ số để tạo cảm giác chắc chắn cho một kết luận mà tôi đã có sẵn trong đầu từ phút thứ mười. Nếu bạn đọc lại những bài đầu tiên của tôi, bạn sẽ tìm thấy chúng.

Nhưng có một khác biệt quan trọng cần được nói rõ. Giữa “không có dữ liệu” và “dữ liệu không nói lên điều gì” là hai thế giới khác nhau. Tệp tài liệu bốn mươi bảy trang kia thú nhận điều thứ nhất, và sự trung thực của nó khiến tôi nể phục. Ngành công nghiệp phân tích nói chung phạm tội thứ hai, và nó không bao giờ thú nhận.

Cũng có một lập luận ngược lại đáng được cân nhắc: một báo cáo chi tiết, kể cả khi không kết luận, vẫn có thể làm giảm phương sai trong các quyết định. Một huấn luyện viên đọc thêm một trang có thể bỏ được một lựa chọn tồi. Nếu đúng như vậy, sự dài dòng có thể là một loại chi phí bảo hiểm, chứ không phải một sự lãng phí. Tôi giữ khả năng đó mở.

Điều sẽ xảy ra tiếp theo

Tôi đặt ra hai dự đoán có thể kiểm chứng.

Thứ nhất, trong vòng mười tám tháng tới, ít nhất một câu lạc bộ ở giải đấu hàng đầu châu Âu sẽ công khai việc chủ động rút ngắn báo cáo phân tích trước trận, và biến điều đó thành một phần trong triết lý làm việc của họ. Người ta sẽ gọi nó là tối giản hóa. Thực chất, đó là sự thừa nhận rằng khối lượng không tạo ra chất lượng.

Thứ hai, lợi thế cạnh tranh trong làng dữ liệu bóng đá sẽ đảo chiều. Khi mọi câu lạc bộ đều sở hữu cùng một kho dữ liệu, người thắng cuộc là người biết loại bỏ nhiều nhất — người dám nói với huấn luyện viên rằng tấm bản đồ nhiệt này không có nghĩa gì cả.

Và nếu điều đó không xảy ra, tôi vẫn giữ nguyên quan điểm của mình. Bóng đá là trò chơi được chơi bởi những người sợ bị bỏ lại, và những người viết về nó cũng không ngoại lệ. Điều duy nhất tôi có thể làm là đọc kỹ hơn, nhìn lâu hơn, và đôi khi đủ can đảm để lại một ô trống trong chính bản phân tích của mình.