Bản đồ nhà vô địch MMA toàn cầu: cùng tên đai, khác thước đo

Tại buổi cân ký ở Bangkok hồi đầu mùa, tôi đứng cách chiếc cân điện tử chưa đầy hai mét. Một võ sĩ bước lên, màn hình nhảy 102 kg, loa đọc tên hạng bán nặng. Bốn tháng trước, trong một phòng tập ở Las Vegas, tôi cũng đứng cạnh chiếc cân y hệt. Võ sĩ bước lên, màn hình nhảy 93 kg, và loa cũng đọc hai chữ bán nặng. Hai người đàn ông, cùng một cái tên đai, chênh nhau gần chục ký xương thịt. Không ai làm sai. Chỉ là hai hệ thống hạng cân khác nhau đang chạy song song trong cùng một môn võ, và phần lớn khán giả vẫn tin chữ vô địch là một thước đo chung.

Người xem ghi tỉ số, tôi ghi nhịp tim của cả khán đài. Lần này nhịp tim nằm ở một chỗ ít ai ngờ: trong những dòng trọng lượng mà khán giả thường lướt qua.

Bản tổng hợp danh sách nhà vô địch hiện hành mà tôi đối chiếu tuần này trải trên sáu tổ chức: UFC, PFL, ONE Championship, Rizin, Invicta FC, cùng phần còn lại của hệ sinh thái Bellator sau khi tổ chức này ngừng hoạt động độc lập. Số hạng cân được liệt kê vượt qua hai mươi, từ hạng nặng nam xuống tận hạng nguyên tử nữ, cộng thêm bảy chiếc đai đang bỏ trống.

Cách các tổ chức được xếp thứ tự cũng đáng để ý. UFC đứng đầu và được mô tả là giải đấu lớn nhất hành tinh. ONE Championship đứng kế bên với vị thế ông lớn châu Á - Thái Bình Dương. PFL hiện diện như một thế lực tầng hai đang phình ra sau khi hấp thụ Bellator. Rizin giữ sân nhà Nhật Bản với danh mục đai gọn hơn. Invicta chỉ có một vai trò: nuôi dưỡng võ sĩ nữ. Sáu tổ chức, nhưng không tồn tại cơ chế nào để nhà vô địch của tổ chức này đối đầu nhà vô địch của tổ chức kia. Không có đai thống nhất xuyên biên giới, không có bảng xếp hạng chung, không có võ đài trung lập. Mỗi chiếc đai là một thực thể hợp đồng khép kín, và giá trị của nó phụ thuộc hoàn toàn vào tổ chức phát hành.

Phần lõi của câu chuyện nằm ở cấu trúc hạng cân. ONE Championship vận hành một thang bậc nặng hơn UFC và PFL đúng một bậc trên toàn tuyến. Hạng bán nặng ONE niêm yết 225 pound, UFC và PFL giữ chuẩn 205. Hạng trung ONE 205, UFC 185. Hạng bán trung ONE 185, UFC 170. Hạng nhẹ ONE 170, UFC 155. Hạng lông ONE 155, UFC 145. Hạng gà ONE 145, UFC 135. Hạng ruồi ONE 135, UFC 125. Xuống thấp hơn, ONE có hạng rơm 125 pound, còn Rizin sở hữu hạng siêu nguyên tử 108 pound, một hạng cân gần như không tồn tại ở nơi nào khác.

Đặt cạnh nhau như thế, một nhà vô địch hạng trung của ONE và một nhà vô địch hạng trung của UFC đang ở hai tầng thể trọng chênh nhau khoảng 20 pound. Cả hai đều đúng với tổ chức của mình. Nhưng khi khán giả so sánh hai người bằng cùng một từ, họ đang so sánh hai thứ khác nhau. Với một võ sĩ muốn chuyển tổ chức, khoảng cách ấy còn mang nghĩa cụ thể hơn: một nhà vô địch hàng đầu của ONE khi sang UFC thường phải giảm xuống trọn một hạng. Kết quả là dịch chuyển lao động giữa hai hệ thống đắt hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.

PFL đang nắm sáu hạng nam và một hạng nữ, và thành phần dàn vô địch cho thấy đây chủ yếu là hoạt động tập hợp tài sản thi đấu hơn là nuôi trồng tại chỗ. Vadim Nemkov giữ đai nặng, Corey Anderson giữ đai bán nặng, Costello van Steenis giữ đai trung, Thad Jean giữ đai bán trung, Usman Nurmagomedov giữ đai nhẹ, Cris Cyborg giữ đai lông nữ. Phần lớn những cái tên này từng thuộc biên chế Bellator trước khi tổ chức ấy tan vào PFL. Một danh mục đai rộng như thế ở tầng hai là điều chưa từng thấy trong mười năm trở lại đây.

ONE có thêm một nét cấu trúc riêng: chính sách cho phép một võ sĩ giữ hai đai cùng lúc. Anatoly Malykhin đang mang đồng thời đai bán nặng và đai trung. Christian Lee mang đồng thời đai bán trung và đai nhẹ. UFC gần như không duy trì thói quen này ở quy mô tương tự. Với ONE, việc một người giữ hai đai mở ra định dạng nhà vô địch đấu nhà vô địch, một trong những khuôn mẫu bán vé mạnh nhất của võ thuật, và nó khiến số trận đỉnh cao mỗi năm nhiều hơn mà không cần thêm võ sĩ.

Dòng chảy kỹ thuật cũng hiện lên qua danh sách, dù bản tổng hợp không mô tả lối đánh của bất kỳ ai. Islam Makhachev và Usman Nurmagomedov cùng thuộc hệ vật và vật kẹp của Dagestan, vận hành trong mạng lưới phòng tập AKA và Eagle MMA. Brazil đóng góp Petr Yan, Cris Cyborg và Zamboanga với kiểu lai giữa đánh đứng và jiu-jitsu. Australia đóng góp Alexander Volkanovski và Carlos Ulberg, nền tảng kickboxing ngày càng được bổ sung bằng vật. Đây là suy luận rút ra từ cấu trúc danh sách, không phải tuyên bố của tài liệu gốc, và tôi ghi rõ như vậy để người đọc biết mình đang đứng ở đâu.

Rizin giữ một danh mục gọn hơn: hạng nhẹ với Nozimov, hạng lông với Shaydullaev và Wakamatsu, hạng gà với Sabatello, hạng siêu nguyên tử với Izawa, còn đai bán nặng đang trống. Một sân chơi bám rễ thị trường Nhật Bản vẫn giữ được cấu trúc bậc thang hẹp như vậy, và điều đó nói lên nhiều về cách tổ chức này phân bổ nguồn lực. Invicta thì thuần nữ: đai gà nữ trong tay Jennifer Maia, đai nguyên tử nữ trong tay Ferreira, còn ba hạng lông, ruồi và rơm để trống.

Bảy chiếc đai bỏ trống là hạng nặng UFC, hạng ruồi nữ UFC, hạng lông nữ UFC, bán nặng Rizin, cùng ba hạng nữ của Invicta. Năm trong bảy nằm ở các hạng nữ hoặc các hạng nam nhẹ của những tổ chức quy mô nhỏ. Nhịp xoay vòng ở nhóm này chậm hơn hẳn so với các hạng nặng nam của UFC hay PFL, nơi một trận tranh đai luôn có sẵn ít nhất ba ứng viên.

Trong danh sách UFC, vài cái tên đáng chú ý vì vị trí của họ trên bản đồ: Sean Strickland ở hạng trung, Alexander Volkanovski ở hạng lông, Carlos Ulberg ở hạng bán nặng, Petr Yan ở hạng gà, Joshua Van ở hạng ruồi. Phía ONE có Xiong Jing Nan ở hạng rơm nữ và Enkh-Orgil Baatarkhuu ở hạng gà. Điều đáng nói là hạng nặng UFC đang trống đai, nghĩa là một trong những hạng cân được truyền thông săn đuổi nhiều nhất lại không có người giữ.

Invicta giữ một vai trò ít được nhắc: kênh tái chế lao động cho võ thuật nữ. Jennifer Maia từng tranh đai UFC và giờ giữ đai gà nữ của Invicta. Khi một võ sĩ nữ rời UFC, Invicta là một trong số ít bến đỗ còn khả năng trả lương và sắp xếp trận đều đặn. Vai trò ấy âm thầm giữ cho thị trường lao động nữ ở tầng dưới không sụp, và nó hầu như không xuất hiện trong các bài bình luận về những trận đỉnh cao.

Với thị trường cá cược, sự phân mảnh này tạo ra một nghịch lý: càng nhiều đai thì càng nhiều trận để mở kèo, nhưng các đường kèo giữa những tổ chức khác nhau hầu như không kết nối được với nhau. Nhà cái không thể lấy kết quả của một nhà vô địch Rizin để định giá cho một nhà vô địch UFC. Mọi so sánh xuyên tổ chức vì thế chỉ còn là suy đoán không hiệu chỉnh, và tôi luôn nói với đồng nghiệp trẻ rằng đó là lúc nên im lặng thay vì đoán.

Cần nói rõ một điều về chất lượng nguồn. Bản tổng hợp tôi đọc không ghi nguồn cho từng dòng dữ liệu, cũng không có mốc thời gian tính đến ngày nào. Với một môn mà đai đổi chủ vài lần mỗi năm, một bảng danh sách không ngày tháng chỉ là một tấm ảnh chụp, chứ chưa phải một bản đồ sống. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi luôn ghi âm tên võ sĩ vào điện thoại trước mỗi sự kiện, đối chiếu ít nhất hai nguồn chính thức trước khi viết tên ai đó lên bài. Lần này tôi giữ nguyên tắc đó, và đánh dấu rõ phần nào chưa kiểm chứng được.

Góc nhìn ngược: chiếc đai là một sản phẩm hợp đồng

Người hâm mộ ngoài cuộc thường muốn biết ai là vô địch hạng trung giỏi nhất thế giới. Cách đặt vấn đề ấy nghe hợp lý nhưng sai ở gốc. Hạng trung không tồn tại như một khái niệm thống nhất. Nó là quy ước do từng tổ chức tự đặt, và ở ONE, quy ước đó lệch một bậc so với phần còn lại của hành tinh.

Một hiểu lầm nữa nằm ở cách đọc những chiếc đai trống như dấu hiệu suy tàn. Việc một hạng cân để trống đai thường phản ánh kích thước của bể đối đầu hơn là sức khỏe của tổ chức. Invicta có bốn trong năm hạng nữ để trống; đó là hệ quả của một danh sách võ sĩ mỏng, nơi một ca chấn thương hoặc một lần hết hợp đồng đủ để khoét một lỗ hổng lịch thi đấu trong nhiều tháng.

Chỗ tôi muốn dừng lâu nhất liên quan tới PFL. Sáu chiếc đai trong tay không đồng nghĩa với sáu hạng cân đã được chứng minh ở đẳng cấp cao nhất. Phần lớn những nhà vô địch ấy đến từ Bellator, nghĩa là họ được tập hợp lại thay vì được nuôi lớn tại chỗ. Đó là chiến lược mua tài sản thi đấu, và nó chỉ trở thành thành công thương mại nếu lượng người trả tiền theo dõi tăng tương ứng. Bản tổng hợp không cung cấp bất kỳ dữ liệu nào để trả lời, và tôi cũng không muốn đoán thay.

Một hệ quả khác của sự phân mảnh: hơn năm mươi chiếc đai nam trải trên năm tổ chức. Khi chữ vô địch xuất hiện quá dày, sức nặng của nó loãng ra. Một khán giả mới khó lòng phân biệt được đai nào là đỉnh cao của môn võ và đai nào là chức vô địch của một sân chơi khu vực. Các tổ chức hiểu điều này, nên họ dồn tiền vào việc dựng câu chuyện thay vì giải thích cấu trúc.

Tín hiệu cần theo dõi tiếp theo không nằm ở việc ai sẽ thắng trận tới. Nó nằm ở ba điểm: liệu PFL có biến sáu chiếc đai thành doanh thu thuê bao thật; liệu ONE có tiếp tục dùng thể thức hai đai để tạo ra những trận vô địch đấu vô địch đều đặn hơn UFC; và liệu Invicta có lấp được những chiếc đai trống trước khi nhà tài trợ bắt đầu rút. Người xem ghi tỉ số, tôi ghi nhịp tim của cả khán đài. Nhịp tim lúc này đập chậm, và đôi khi chậm rãi là dấu hiệu duy nhất cho thấy một hệ thống đang tự sắp xếp lại.