Khoảng trống dữ liệu của cờ vua Việt Nam: Khi tám ô phân tích đều để trắng

Một giờ sáng, tôi mở lại tệp phân tích của mình cho một ván đấu ở giải vô địch cờ vua quốc gia. Khung tám chiều đã dựng sẵn: kỹ thuật ván đấu, dữ liệu kỳ thủ, hệ thống giải, cục diện cạnh tranh, luật và quản trị, rủi ro, tự sự công chúng, truyền dẫn ngành. Mỗi ô đều có chỗ dành cho độ tin cậy và nguồn đối chiếu. Tôi mở thư mục PGN. Trống. Tôi tìm biên bản ghi thời gian từng nước đi. Không ai lưu. Tôi lục lại nhóm tin của ban tổ chức để tìm bảng đấu đầy đủ. Chỉ còn vài tấm ảnh chụp màn hình, mờ, đăng lên mạng xã hội rồi trôi đi trong một buổi chiều. Tám ô. Tám ô trắng. Tôi ngồi im khá lâu trước khi tắt máy. Người ta bảo con gái không biết gì về chiến thuật. Vậy nên tôi viết để họ đọc. Nhưng đêm hôm đó tôi nhận ra vấn đề không nằm ở chỗ có ai tin tôi hay không. Nó nằm ở chỗ: ngay cả khi họ muốn tin, cũng chẳng có gì để kiểm chứng. Cờ vua Việt Nam có thành tích thật. Lê Quang Liêm giữ vị trí trong nhóm kỳ thủ hàng đầu châu Á suốt hơn một thập niên. Nguyễn Ngọc Trường Sơn là cái tên mở đường cho cả một thế hệ. Trần Tuấn Minh, Nguyễn Anh Khôi, Phạm Lê Thảo Nguyên, Nguyễn Thị Mai Hưng — những cái tên ấy xuất hiện đều đặn ở các giải quốc tế. Giải cờ vua quốc tế HDBank tại Thành phố Hồ Chí Minh năm nào cũng quy tụ hàng trăm kỳ thủ, có năm lên tới gần ba trăm người đến từ hàng chục quốc gia. Đội tuyển Việt Nam góp mặt ở Olympiad cờ vua, ở Đại hội Thể thao châu Á, ở SEA Games, và không về tay không. Thành tích thì có. Hạ tầng dữ liệu đi kèm thì không. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các ván đấu tại những giải quốc tế tổ chức trên đất Việt Nam trong nhiều năm, tôi nhận thấy một nghịch lý nằm ngay trong sảnh thi đấu. Đồng hồ điện tử chạy. Bảng kết quả trực tuyến cập nhật từng phút. Máy tính của trọng tài ghi lại mọi thứ. Dữ liệu tồn tại trong mười ngày. Sau đó máy chủ đóng lại, và dữ liệu biến mất cùng giải đấu, như thể chưa từng có ai ngồi xuống trước bàn cờ. Điểm khởi đầu của bài viết này nằm ở đó, và cũng là toàn bộ nội dung của nó. Tôi không viết để kể lại một ván thắng. Tôi viết để chỉ ra rằng chúng ta đang sở hữu một môn thể thao có thể đo đếm được ở mức chính xác gần như tuyệt đối — cờ vua là môn duy nhất mà mọi nước đi đều có thể ghi lại, đánh số và phát lại — rồi để cho chính khả năng đó chảy xuống cống. Kỹ thuật trước tiên. Một ván cờ không có PGN thì không thể phân tích. Không có biên bản thời gian thì không thể biết ai bị áp lực ở nước thứ ba mươi. Không có bảng đấu đầy đủ thì không thể dựng lại lộ trình của một kỳ thủ qua chín vòng đấu theo thể thức Thụy Sĩ. Tôi từng thử dựng lại một ván đấu chỉ dựa trên hai bức ảnh chụp bàn cờ ở thế trung cuộc. Tôi làm được, nhưng mất bốn tiếng, và kết quả vẫn thiếu mất mười hai nước đầu. Mười hai nước đầu là nơi khai cuộc diễn ra. Mười hai nước đầu là toàn bộ câu chuyện. Với cờ vua, sự thiếu hụt này mang tính hệ thống hơn nhiều môn khác. Một trận bóng đá mất dữ liệu thì vẫn còn băng ghi hình, vẫn còn mắt người ngồi lại sau trận. Một ván cờ mất dữ liệu thì mất luôn thứ duy nhất khiến nó trở thành cờ vua: chuỗi quyết định. Chuyện kỳ thủ cũng vậy. Chỉ số Elo là thứ duy nhất được nhắc đến trong các bản tin. Elo nói rằng một người mạnh hơn một người khác ở một thời điểm. Elo không nói người đó thắng bao nhiêu phần trăm khi cầm quân trắng. Elo không nói người đó gặp khó ở nhóm khai cuộc nào. Elo không nói người đó chơi tốt hơn hay tệ hơn khi đồng hồ còn ba phút, khi đối thủ là người cùng phòng tập, khi ván đấu quyết định suất dự giải quốc tế. Tôi không có một cơ sở dữ liệu nào để trả lời những câu đó cho các kỳ thủ Việt Nam. Tôi có cảm giác, có ký ức, có những buổi xem lại ván đấu với âm lượng tắt và một tờ giấy nháp bên cạnh. Đôi khi, để hiểu trận đấu, phải đứng trong im lặng lâu hơn người khác chịu đựng. Nhưng sự im lặng ấy chỉ có giá trị khi cuối cùng ta nói ra được điều mình thấy, bằng một thứ ngôn ngữ mà người khác kiểm tra được. Hệ thống giải đấu là tầng tiếp theo. Ai đó hỏi tôi: giải vô địch quốc gia năm nay có bao nhiêu vòng, thể thức ra sao, bao nhiêu kỳ thủ đủ chuẩn tham dự, điều lệ xếp hạng khi đồng điểm quy định thế nào. Tôi phải mất hai ngày để trả lời, và câu trả lời vẫn còn chỗ mờ. Một giải đấu quốc gia không lưu được điều lệ của chính mình ở một nơi công khai là chuyện khó biện hộ, và nó không liên quan gì đến trình độ chuyên môn của những người tổ chức. Nó là chuyện quy trình. Cục diện cạnh tranh phải được đọc qua lăng kính đó. Khi so Việt Nam với các nền cờ trong khu vực, người ta thường so số huy chương. Nhưng so huy chương là so kết quả của quá khứ, không phải đo năng lực của tương lai. Muốn biết một nền cờ có bền không, phải nhìn vào bốn tầng: số kỳ thủ trẻ được đào tạo bài bản mỗi năm, số giải đấu có hệ thống tính điểm chuẩn, số huấn luyện viên có chứng chỉ quốc tế, và số ván đấu được lưu trữ công khai. Ba tầng đầu tôi nghe được vài con số rời rạc. Tầng thứ tư thì trống hoàn toàn. Luật và quản trị là nơi sự trống ấy trở nên đắt nhất. Liên đoàn Cờ vua Quốc tế có hệ thống quy định rõ ràng về tính điểm, về điều kiện tham dự, về xử lý gian lận. Nhưng quy định chỉ có sức nặng khi có bằng chứng đi kèm. Một khiếu nại về việc sử dụng trợ giúp bên ngoài trong một giải đấu không được ghi lại đầy đủ sẽ đi đến đâu? Nó đi đến chỗ người ta tranh luận trên mạng xã hội rồi quên. Tôi từng chứng kiến những cuộc tranh cãi gay gắt về một nước đi bất thường của một kỳ thủ trẻ, kéo dài ba ngày, rồi kết thúc bằng việc không ai nhớ chính xác thế cờ lúc đó là gì. Rủi ro lớn nhất không nằm ở một ván thua. Nó nằm ở chỗ chúng ta không có công cụ để chẩn đoán một ván thua. Khi một kỳ thủ Việt Nam mất phong độ, phản ứng mặc định là đổ cho tâm lý, cho việc thiếu tập trung, cho chuyện cá nhân. Ba lời giải thích đó đều có thể đúng. Nhưng chúng đều không kiểm chứng được, và vì thế chúng luôn đúng một cách vô trách nhiệm. Một nền cờ có dữ liệu sẽ nói: tỷ lệ thắng khi cầm quân đen ở vòng cuối giảm mười tám phần trăm trong hai mùa gần nhất. Một nền cờ không có dữ liệu sẽ nói: cậu ấy yếu tâm lý. Khoảng cách giữa hai câu đó là khoảng cách giữa việc huấn luyện và việc phán xét. Tự sự công chúng của cờ vua Việt Nam sống bằng hai chữ "thần đồng". Mỗi khi một em nhỏ đạt chuẩn kiện tướng, tiêu đề lại xuất hiện. Tôi không phản đối việc tung hô. Tôi phản đối việc tung hô thay cho việc ghi chép. Bởi vì sau ánh hào quang của tuổi mười bốn, không có bộ dữ liệu nào theo em ấy đến tuổi hai mươi. Không ai biết em ấy tiến bộ ở khoảng nào, chững lại ở khoảng nào, và vì sao. Chúng ta có danh sách những người từng rất giỏi, và chúng ta không có lời giải thích cho bất kỳ ai trong số họ. Truyền dẫn ngành cũng đi theo con đường đó. Nội dung về cờ vua Việt Nam chủ yếu là tin vắn, ảnh lễ trao giải và những đoạn phỏng vấn ngắn. Không ai sản xuất được một bản phân tích dài hơi vì không có nguyên liệu. Nhà tài trợ muốn thấy hiệu quả đầu tư, và thứ duy nhất chứng minh hiệu quả là một dòng dữ liệu liên tục, có thể so sánh giữa các năm. Chúng ta không có dòng dữ liệu đó, nên cũng khó có những hợp đồng tài trợ dài hạn. Vòng tròn khép lại đúng ở chỗ nó bắt đầu. Đến đây, tôi phải nói điều mà nhiều người trong giới sẽ không thích nghe. Có một lý do để giữ kín ván đấu. Nếu bạn công khai toàn bộ kho khai cuộc của một kỳ thủ trẻ, đối thủ sẽ chuẩn bị nhắm vào đó. Đó là lý do hợp lý, và tôi tôn trọng nó. Nhưng có một khoảng cách rất lớn giữa việc niêm phong kho khai cuộc của một cá nhân và việc để cả một hệ thống không lưu lại bất cứ thứ gì. Ở tầng đội tuyển quốc gia, dữ liệu phải được lưu, phải được mã hóa, phải được truy cập có kiểm soát — nhưng phải tồn tại. Điểm mù thật sự nằm ở đây. Chúng ta đang đối xử với dữ liệu như một món hàng truyền thông, trong khi nó là một tài sản huấn luyện. Người ta sợ lộ bài nên giấu tất. Kết quả là chính huấn luyện viên của mình cũng không có gì để dạy lại, và chính kỳ thủ của mình cũng không có gì để nhìn lại sau mười năm. Bảo mật mà không lưu trữ thì chẳng bảo vệ được ai. Đó là trí nhớ bị xóa. Và đây là góc phản trực giác tôi muốn giữ lại: vấn đề của cờ vua Việt Nam chưa bao giờ là thiếu nhân tài. Vấn đề là chúng ta không có cách nào chứng minh điều ngược lại khi ai đó nói chúng ta thiếu nhân tài. Một nền cờ không lưu được quá khứ của mình sẽ luôn bị đánh giá bằng những gì người ngoài nhớ về nó. Và người ngoài chỉ nhớ những khoảnh khắc lớn tiếng. Chiến thuật không bao giờ nói dối, chỉ có người đọc nó sai. Nhưng để đọc đúng, người ta cần một bàn cờ có thể dựng lại. Việc đầu tiên của mùa giải tới, việc nhỏ nhất và cũng khó nhất, là dựng lại bàn cờ đó: một kho PGN công khai cho các giải quốc gia, một biểu mẫu lưu điều lệ và kết quả theo chuẩn, một cột dữ liệu đủ dài để ba năm sau có thể đặt cạnh hôm nay mà so. Nếu làm được, chúng ta sẽ không cần thêm một bài ca ngợi nào nữa. Chúng ta sẽ có thứ tốt hơn: bằng chứng.